Hyssop een Heilig kruid

1. Herkomst
Hysop is een inheemse plant in het gebied rond de zwarte zee en heeft zich al snel verspreid in het Middellandse zeegebied en mildere streken in Azië. Van oudsher werd hysop in de Arabische wereld overal geteeld. In Syrië is het een bekende muurplant. In India wordt het gevonden in de Himalaya van Kasmir tot Kumaon op een hoogte van 2435–3335 m.

Hysop wordt momenteel in Europa, in zuid frankrijk voornamelijk geteeld voor de esoterische oliën.


2. Etymologie

Het Griekse woord Hysop komt waarschijnlijk van het Hebreeuwse woord ‘ezob”. Ezob betekent ;’heilig kruid”. Het wordt zowel in het Nieuwe als Oude testament genoemd. De koningen David, Moses, Solomon en Jezus gebruikte het kruid voor zuivering. Het kruid symboliseert bescheidenheid en nederigheid.
Waarschijnlijk wordt met ezob de Syrische hysop (origanum maru) bedoeld omdat Hysop in die tijd niet in Israël voorkwam. Origanum maru komt uit dezelfde familie als Hysopus officinalis de Lamiaceae (Lipbloemenfamilie)

In zeven bijbelteksten komt hysop voor:


Exodus 12 [1 v.] Neemt dan een bundelken hysop, en doopt het in het bloed, dat in een bekken zal wezen; en strijkt aan den bovendorpel, en aan de beide zijposten van dat bloed, hetwelk in het bekken zijn zal; doch u aangaande, niemand zal uitgaan uit de deur van zijn huis, tot aan den morgen.

Koningen 4 [1 v.] Hij sprak ook van de bomen, van den cederboom af, die op den Libanon is, tot op den hysop, die aan den wand uitwast; hij sprak ook van het vee, en van het gevogelte, en van de kruipende dieren, en van de vissen.

Leviticus 14 [5 v.] Zo zal de priester gebieden, dat men voor hem, die te reinigen zal zijn, twee levende reine vogelen neme, mitsgaders cederenhout, en scharlaken, en hysop.

Numeri 19 [2 v.] En de priester zal nemen cederhout, en hysop, en scharlaken, en werpen ze in het midden van den brand dezer vaars.

Psalmen 51 [1 v.] Ontzondig mij met hysop, en ik zal rein zijn; was mij, en ik zal witter zijn dan sneeuw.

Johannes 19 [1 v.] Daar stond dan een vat vol ediks, en zij vulden een spons met edik, en omlegden ze met hysop, en brachten ze aan Zijn mond.

Hebreeën 9 [1 v.] Want als al de geboden, naar de wet van Mozes, tot al het volk uitgesproken waren, nam hij het bloed der kalveren en bokken, met water, en purperen wol, en hysop, besprengde beide het boek zelf, en al het volk,

De joodse priesters gebruikte de sterk ruikende hysop om tempels in Jeruzalem en andere heilige plaatsen te reinigen. Bij feesten werd door de oude Israëlieten hysop gebruikt voor het besprenkelen tijdens zuiverings rites. De katholieke kerk verwijst bij het heilige water nog altijd naar het gebruik van hysop.
De Grieken namen hysop over. Theophrastus (379 tot 287 v.C.), wetenschapper en filosoof was een student van Plato en Aristoteles roemde ook de deugden van hysop. Een onderscheid als geneesmiddel en als voedingstof, of smaakversterker werd door Grieken niet gebruikt.
Dioscorides, een belangrijke arts van Nero gebruikte hysop in thee voor het verzachten van kwalen aan de luchtwegen. Zijn kennis van kruiden heeft hij vastgelegd in een boek dat eeuwen er na nog gebruikt werd.
Pliny de oude Romeinse naturalist(A.D. 23-79), merkte op dat hysop invloed heeft op iemands geestelijke gesteldheid en gevoel van smaak. Pliny was een deskundige op het gebied van de geschiedenis van de natuur en heeft ons een schat van informatie gegeven over het leven in de oudheid. Een van zijn vrienden was de Romeinse heerser Vespasian. Op een afbeelding staat de twee te discussiëren over de werking van hysop. Pliny had een bos hysop in zijn hand wuifde deze in de lucht. Misschien probeerde hij het gebruik van hysop als luchtverfrisser aan te duiden.
In Tibet wordt hysop traditioneel door priester geofferd tijdens hun geloofsdiensten.

De latere verspreiding door Europa komt voor rekening van de Benedictijns monniken. Zij brachten in de 10e eeuw hysop naar de andere delen van Europa, waar zij veelal in kloostertuinen werd geteeld. Later werd hysop een van de kruiden in de boerenmoestuin.
De menging van kruid als geneesmiddel en smaakversterker bleef in de Middeleeuwen ook bestaan. Een goede illustratie hiervan is: de advisering van de Duitse Abdis/Herborist Hildegard of Bingen in een van haar geschriften dat hysop de langen zuivert. Zij recommandeerde ook kip gekookt in hysop en wijn aan als remedie voor depressie.
Ook Nostradamus noemt hysop. Het ijzerhard uit de 'koninginnesalade' (6 stengels ijzerhard, de helft van een blad van de wijnstok, de helft van een verse appel en een halve komkommer) wordt vertaald als hysop. De eenvoudige salade van koningin Catharina de Medici is door zijn verfrissende werking een van de beroemdste recepten geworden. Vooral in Zuid-Frankrijk bereidt men dit geneeskrachtige gerecht ook nu nog als verjongingsmiddel en als medicijn tegen depressies en neerslachtigheid. De ingrediënten worden heel fijn gehakt. De hysop met bladeren en bloesem. Men gebruikt alleen de bovenste 2 centimeter van de plant. Dan giet men er een beetje lichte wijn of perzike- of perensap overheen en eet deze salade in kleine porties, zonder er iets bij te drinken. Zijn volledige uitwerking heeft het gerecht echter alleen dan, wanneer men het als tussendoortje, laat in de ochtend, ten minste 39 dagen lang regelmatig eet.

In Doedens Cruijdeboek van 1554 wordt de geneeskrachtige werking van hysop nog eens verwoord.


3. Culinair gebruik
De bladeren en de bloemen van Hysop zijn eetbaar. Het heeft een scherpe vrij bittere muntachtige smaak. Hysop wordt gebruikt in soepen, bouillons maar ook in ragouts en voor marinades. Hysop gaat goed bij gegrild en/of vet vlees en vette vis. Gedurende de Middeleeuwen was het kruid populair in soepen en in vullingen van pasteien.
Anderen suggeren het gebruik voor het marineren van kalfs- en kippenvlees. Als smaakversterker wordt Hysop vers gebruikt in salades. Vers gehakte hysop snaakt goed in kwark, kruidenboter en mayonaise. Daarnaast wordt Hysop gebruikt in als aromatische toevoeging in dranken zoals thee, tonics en likeuren. De likeurmakers gebruiken hysop vooral vanwege de bittere smaak. Hysop wordt bijvoorbeeld gebruikt in Chartreuse.
Nu wordt hysop vooral gebruikt in het middellandse zee gebied.

Bewaren
Hysop kan gedroogd worden. Oogst hysop op een droge dag. Zorg er voor dat het drogen snel gebeurd en niet in de zon gebeurd, zodat de aromatische stoffen niet vervluchtigen en er weinig oxidatie plaats vindt. Op een donkere goed beluchte plek bij temperatuur van 20-32 graden is het beste. De gedroogde kruiden kunnen in een gesloten container voor een duur van zo´n 12-18 maanden bewaard worden.

Recepten
Hieronder staan vier recepten voor het gebruik van hysop:

A Recept voor kruidenazijn
Voeg in een fles witte wijn takjes van Hysop, munt, salie, tijm,rozemarijn en marjolein toe. Laat de fles gedurende een maand openstaan.

B Za’atar Brood
Het beroemdste voedsel gemaakt met hysop is Za’atar Brood. Dit is een plat brood gebakken met een mengsel van hysop, zout, sesamzaad, wilde oregano en olijfolie. Sommige voegen er tijm, komijn, fennel en savory toe. Het brood is gemaakt van pizza deeg.

C Hysop Salade met Aardappelcake en geitekaas

• 1/2 kilo aardappelen, ongeschild
• 675 gr. verse geitekaas
• zout en witte peper
• 3/4 cup oliijf olie
• 1 kop rucola, goed schoongemaakt
• 2 koppen gemengde salade
• 2 koppen verse hysop
• 1 theelepel gedroogd za'atar mix
• 1/2 kop black olives, onrpit en gehalveerd

Kook de aardappelen met weinig water gaar. Laat de aardappelen uitlekken en verwijder de schil. Snij de aardappel in dunne plakjes.
Prak de geitekaas met wat zout en peper.
Neem zes vuurvaste ovenbakjes. Verdeel de geitekaas en de aardappelschijfjes in zessen. Doe een beetje olie in ieder ovenbakje. Doe op de bodem de helft van de geitekaas. Hierboven op worden de aardappelschijfjes gelegd en daarbovenop de andere helft van de geitekaas. Besprenkel de geitekaas nog met wat olijfolie. Plaats het dan in voorverwarmde oven op een temperatuur van 175 graden Celsius voor zo’n 25 minuten. Laat het gerecht dan een beetje afkoeken.
Vermeng de rucola, de gemengde salade, de hysop, de olijven en het za’ atar mengsel goed door elkaar. Voeg voor de smaak wat olijfolie, citroensap, peper en zout toe.
Zet op een bord het ovenschaaltje en vouw hierom heen de salade.

D Hysop Salad

• 1 kleine andijvie2 witlof
• 1/2 kop verse hysop
• 1 grote appel, geschild en gesneden in plakjes van 1 cm
• 1 kop geraspte Emmenthal of Gruyere kaas
• 1 kop grof gehakte walnoten
• 4 theelepes olijfolie
• 2 theelepels zoete room
• 3 theelepels limoen sap
• 1 theelepel Dijon mustord
• 2 theelepels peterselie, gesneden
• zout en peper naar smaak

Was de andijvie en de witlof goed. Snij deze in kleine stukken. Doe de salade in een slakom samen met de appel en de walnoten.
Meng in een kom de olijfolie, de room, de limoensap, de mosterd en de gehakte kruiden met elkaar. Voeg naar smaak zout en peper toe.
Vlak voor het opdienen wordt de kaas over de salade gestrooid en de dressing er over heen gegoten. Een keer goed omroeren en de salade kan worden opgediend.


4. Medicinaal gebruik
Hysop werd veelal voor medicinaal gebruik geteeld. Hiervoor werden de bloementoppen gebruikt. In de bladeren zit meer vitamine C per 100 g dan in citroen. De bloementoppen dienen in Augustus geplukt te worden. Het heeft een anti-bacteriologische werking

Luchtwegen; bij droge en diepe hoest en longontsteking, bronchitis, benauwdheid. Desinfecteert en voert slijm en vocht af uit de longen.

Zenuwstelsel; werkt ontkrampend op zenuwstelsel en psyche, bij hoofd pijn, benauwdheid, evenwichtstoornissen en duizeligheid, bij zenuwuitputting en ten gevolge daarvan fobieën en smetvrees.

Constitutie en bloedsomloop; versterkt het hart en de klieren, goed bij bloedarmoede, slapte, moeheid, lage bloeddruk en lage temperatuur.

Spijsvertering; wekt de eetlust op en stimuleert darmen, lever en nieren




5. Plantkundige Beschrijving
Hysop is een heesterachtige vaste plant met een sterk vertakte groeiwijze. De plant wordt zo’n 60 cm hoog.
Van juli tot oktober heeft hysop aarvormige blauwe bloemen waar de bijen dol op zijn. In de tros zitten zes tot vijftien bloemen. De plant wordt ongeveer 50 centimeter hoog. Hysop zaait zich makkelijk uit. De zaailingen kunnen wit of roze van kleur zijn als ze bloeien, omdat het zaad niet soort echt is.

Teelt
Hysop is een makkelijke vaste plant en stelt weinig eisen aan de grond of standplaats. De plant doet het best op een warme zonnige plaats. De plat houdt van een lichte kalkhoudende niet vochige grond. Hysop kan zowel in de volle grond als in een plantenbakken worden geteeld.

In april kan hysop gezaaid worden in een droge warme bodem. Voor teelt onder glas is ook goed mogelijk. Een andere vorm van vermeerdering is scheuren. Dit kan in zowel het voorjaar als de herfst. De plantafstand is normaliter 30 cm. De plant moet water krijgen tot hij goed aangeslagen is.

Net als bij lavendel en bonenkruid moet hysop gesnoeid worden om hem jong en in model te houden. De plant kan helemaalde tot op de grond worn teruggesnoeid in de herfst.

Hysop is geschikt om als haagje te gebruiken, een voordeel hierbij is dat de plant wintergroen is. Ook komt hysop mooi in de tuin uit in een border met Kattekruid omzoomd door met lavendel en rozemarijn.